काठमाडौँ, माघ २९ गते । कपिलवस्तुको तिलौराकोटमा पहिलो पटक अर्धवृत्ताकार (अप्सिडल) बौद्ध मन्दिरको संरचनासहित पूजाआजा हुने गरेको देवल (स्तूप) फेला परेको छ । पुरातत्व विभाग, लुम्बिनी विकास कोष, दुरहाम विश्वविद्यालयका पुरातत्वविद्को झन्डै चार वर्षको लामो खोज अनुसन्धानबाट अप्सिडल बौद्ध मन्दिरको भग्नावशेष फेला परेको बुधबार पत्रकार सम्मेलनमार्फत विभागले जानकारी दिएको हो ।
पुरातत्वविद् कोषप्रसाद आचार्यले दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट रूपमा सुरक्षित प्रारम्भिक ऐतिहासिक सहर तिलौराकोटमा पहिलो पटक अर्धवृत्ताकारको बौद्ध मन्दिर फेला परेको जानकारी दिनुभयो । उहाँले तिलौराकोटमा तेलका दियो फेला पर्नुले लामो समयसम्म तीर्थयात्री र भक्तजनका लागि निरन्तर धार्मिक अनुष्ठानको स्थान भएको सङ्केत गरेको बताउनुभयो । “मन्दिरको भवनको पूरै संरचना फेला परेको छ । त्यसभित्र फेरि बारम्बार पूजाआजा गरेको माटोको देवल फेला परेको छ । यो प्राचीन सहर छैटौँ र आठौँ शताब्दी पुरानो भन्ने गरिन्छ,” उहाँले भन्नुभयो, “फेला परेको संरचनाको विस्तृत परीक्षण गरेपछि कुन समयको पत्ता लाग्छ । त्यसपछि मात्रै भन्न सकिन्छ ।” पछिल्लो बौद्ध मन्दिर संरचना फेला परेपछि तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुन सहयोग पुग्ने उहाँले विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।
“दक्षिण एसियामा अर्धवृत्ताकार मन्दिरको एक स्पष्ट वर्ग, श्रेणीको मन्दिरका रूपमा चिनिन्छ । यस्ता मन्दिरको पछिल्लो भाग अर्धवृत्ताकार हुन्छ । जसले स्मारकको धार्मिक केन्द्रलाई परिभाषित गर्छ,” विभागको विज्ञप्तिमा भनिएको छ, “अर्को छेउमा प्रवेशद्वार प्लेटफर्म रहेको हुन्छ । यस्ता मन्दिरको प्रारम्भिक उदाहरण चट्टान काटेर निर्माण गरिएका थिए भने पछिल्लो कालखण्डमा ढुङ्गा, काठ वा इँटाबाट निर्माण गरिएका स्मारक पाइन्छन् ।” यी सबै अवस्थालाई केलाउँदा तिलौराकोटमा पत्ता लागेको मन्दिरको स्मारकले उक्त संरचनालाई पछ्याउने भएकाले अप्सिडल मन्दिरको दुर्लभ उदाहरण भएको हुन सक्ने आकलन गरिएको छ । तिलौराकोटको उक्त संरचनामा १.५ मिटर चौडाइ भएका विशाल इँटाको पर्खालद्वारा ठुलो क्षेत्रफल समेटिएको छ ।
पुरातत्व विभागका महानिर्देशक सौभाग्य प्रधानाङ्गले तिलौराकोटको ऐतिहासिक खोज अनुसन्धान गर्न एक सय बिघा जग्गा अधिग्रहण गर्ने तयारी गरिए पनि ५० बिघा मात्रै अधिग्रहण गरिएको जानकारी दिनुभयो । “हामीले तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्न प्रस्ताव पठाएका थियौँ । त्यसमा दुई/तीन क्षेत्रको थप खोज अनुसन्धान गर्न आग्रह गरिएको थियो,” उहाँले भन्नुभयो, “बौद्ध मन्दिरसहित पूजाआजा गरेको स्तूपसहितको ऐतिहासिक संरचना फेला परेपछि यसले सूचीकृत गर्न थप सहयोग पुग्ने विश्वास छ ।”
दुरहाम विश्वविद्यालयका प्राध्यापक रोबिन कनिङ्घमले तिलौराकोटमा फेला परेका बौद्ध मन्दिर र स्तूपलगायत सम्पूर्ण अवशेष बौद्धकालीन संरचना भएको बताउनुभयो ।
